Cổng thông tin quan trắc môi trường

Việc sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường thúc đẩy với kỳ vọng tạo ra cú hích thể chế mạnh mẽ, vừa tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý, vừa mở không gian phát triển cho mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn trong giai đoạn mới. Không chỉ là một điều chỉnh kỹ thuật, lần sửa đổi này được nhìn nhận như bước chuyển tư duy quản lý môi trường từ “kiểm soát” sang “kiến tạo phát triển bền vững”.

Bộ NN-MT đang sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường 2020 nhằm tháo gỡ vướng mắc pháp lý. Ảnh: NNMT.

Gỡ “nút thắt” thể chế, giảm chi phí tuân thủ

Sau hơn 3 năm triển khai, Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã phát huy nhiều chính sách đột phá, song thực tiễn cũng cho thấy không ít vướng mắc, chồng chéo, đặc biệt trong thủ tục hành chính và phân cấp quản lý. Đây chính là lý do cốt lõi thúc đẩy việc sửa đổi luật lần này.

Một trong những điểm nhấn quan trọng là cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính môi trường. Theo dự thảo, hàng loạt quy định liên quan đến đánh giá tác động môi trường (ĐTM), giấy phép môi trường sẽ được đơn giản hóa theo hướng rõ ràng, minh bạch và dễ áp dụng hơn. Thay vì cách tiếp cận phức tạp trước đây, dự án đầu tư sẽ được phân loại thành 3 nhóm theo mức độ rủi ro môi trường, tương ứng với yêu cầu thủ tục khác nhau.

Cách làm này không chỉ giúp nhà đầu tư dễ xác định nghĩa vụ pháp lý mà còn giảm đáng kể thời gian, chi phí thực hiện thủ tục. Đặc biệt, các dự án có nguy cơ tác động môi trường thấp sẽ được áp dụng quy trình rút gọn, thậm chí chỉ cần đăng ký môi trường hoặc cấp giấy phép đơn giản trước khi triển khai.

Một cải cách đáng chú ý khác là chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Điều này đồng nghĩa với việc Nhà nước giảm bớt can thiệp ban đầu, trao quyền chủ động nhiều hơn cho doanh nghiệp, nhưng đồng thời tăng cường giám sát, kiểm tra trong quá trình vận hành. Đây được xem là bước thay đổi mang tính bản chất, phù hợp với xu hướng quản lý hiện đại và yêu cầu cải thiện môi trường đầu tư.

Bên cạnh đó, việc phân quyền cho địa phương tiếp tục được đẩy mạnh. Theo tính toán, khoảng 80% thủ tục hành chính môi trường trước đây thuộc thẩm quyền cấp Bộ sẽ được chuyển giao về địa phương. Điều này không chỉ giảm tải cho cơ quan trung ương mà còn giúp rút ngắn quy trình xử lý hồ sơ, tăng tính chủ động và trách nhiệm của chính quyền địa phương.

Các dự án có nguy cơ tác động môi trường thấp sẽ được áp dụng quy trình rút gọn. Ảnh: Nguyễn Thủy.

Không dừng lại ở việc cắt giảm thủ tục, dự thảo luật còn bãi bỏ một số quy định được đánh giá là không còn phù hợp, như yêu cầu vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải sau khi cấp phép. Thực tế cho thấy quy định này chưa mang lại hiệu quả rõ rệt nhưng lại làm tăng chi phí và thời gian cho doanh nghiệp.

Những thay đổi này phản ánh rõ tinh thần cải cách thể chế: giảm gánh nặng tuân thủ, khơi thông nguồn lực, nhưng vẫn đảm bảo kiểm soát chặt chẽ các nguy cơ ô nhiễm.

Đặt nền móng cho quản lý môi trường hiện đại

Nếu cải cách thủ tục là “mặt trước” của lần sửa đổi, thì chuyển đổi số và đổi mới công cụ quản lý chính là “trục xương sống” của dự thảo luật.

Lần đầu tiên, khái niệm quản lý môi trường dựa trên dữ liệu theo thời gian thực được đặt ra một cách rõ ràng. Theo đó, hệ thống quản lý môi trường quốc gia sẽ được xây dựng trên nền tảng số, tích hợp dữ liệu quan trắc, kiểm kê phát thải và thông tin về chất thải từ trung ương đến địa phương.

Điểm mới quan trọng là việc chuyển từ “cảnh báo” sang “dự báo” ô nhiễm. Thay vì chỉ phản ứng khi sự cố xảy ra, cơ quan quản lý sẽ có khả năng dự báo sớm, chủ động đưa ra các biện pháp phòng ngừa. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn ngày càng phức tạp.

Song song đó, quản lý chất thải cũng được tái định hình theo hướng coi chất thải là tài nguyên. Dự thảo luật bổ sung các quy định thúc đẩy tái chế, tái sử dụng và sử dụng chất thải làm nguyên liệu, nhiên liệu cho sản xuất. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển kinh tế tuần hoàn - xu hướng tất yếu của thế giới.

Đáng chú ý, các hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải sẽ được số hóa, với yêu cầu cập nhật dữ liệu điện tử vào hệ thống quản lý. Điều này không chỉ tăng tính minh bạch mà còn giúp kiểm soát chặt chẽ dòng chảy chất thải, hạn chế tình trạng thất thoát, xử lý không đúng quy định.

Trong lĩnh vực biến đổi khí hậu, dự thảo luật cũng đưa ra những thay đổi mang tính chiến lược. Việc quản lý phát thải khí nhà kính sẽ được thực hiện toàn diện hơn, từ kiểm kê, giảm phát thải đến vận hành thị trường carbon. Đáng chú ý, chu kỳ kiểm kê được rút ngắn xuống hàng năm và thực hiện trực tuyến, tạo điều kiện cập nhật dữ liệu nhanh và chính xác hơn.

Cùng với đó, các cơ chế vận hành thị trường carbon được hoàn thiện theo hướng minh bạch, có kiểm soát, hạn chế rủi ro. Đây được xem là bước đi cần thiết để Việt Nam thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” trong dài hạn.

Không chỉ tập trung vào công cụ quản lý, dự thảo luật còn mở rộng không gian phát triển cho ngành công nghiệp môi trường. Việc bổ sung khái niệm “dịch vụ công nghiệp môi trường” cùng với các chính sách ưu đãi đầu tư được kỳ vọng sẽ thúc đẩy hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp môi trường trong nước, giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu.

Cân bằng giữa tăng trưởng và bảo vệ môi trường

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, thậm chí hai con số, bài toán đặt ra là làm sao không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế.

Dự thảo Luật sửa đổi lần này cho thấy nỗ lực tìm kiếm điểm cân bằng đó. Một mặt, luật tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh thông qua cải cách thủ tục và giảm chi phí tuân thủ. Mặt khác, các công cụ quản lý môi trường lại được tăng cường theo hướng hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.

Sửa đổi bổ sung khái niệm “dịch vụ công nghiệp môi trường” cùng với các chính sách ưu đãi đầu tư. Ảnh: NNMT.

Việc bổ sung trách nhiệm rõ ràng cho chính quyền địa phương trong quản lý chất lượng môi trường, đặc biệt là không khí và nước, là một bước tiến quan trọng. Nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” không chỉ tăng tính chủ động mà còn tạo áp lực nâng cao hiệu quả quản lý.

Đồng thời, việc công khai thông tin môi trường và ứng dụng công nghệ số giúp người dân và cộng đồng tham gia giám sát tốt hơn. Đây là yếu tố then chốt để đảm bảo các quy định pháp luật được thực thi một cách thực chất, phù hợp với giai đoạn phát triển mới.

Việt Anh - Diệu Linh