Cổng thông tin quan trắc môi trường

Sau 56 năm kể từ lần đầu tiên được tổ chức, Ngày Trái đất không còn là một sự kiện mang tính biểu tượng, mà đã trở thành một phong trào toàn cầu có khả năng định hình chính sách, thúc đẩy đổi mới và lay động nhận thức xã hội.

Năm 2026, Ngày Trái đất lấy thông điệp “Our Power, Our Planet” (Sức mạnh của chúng ta, Hành tinh của chúng ta) mang theo một sức nặng đặc biệt: Lời khẳng định tương lai của Trái đất nằm trong chính lựa chọn và hành động của con người.

Trong đó, sức mạnh ở đây mang hai lớp nghĩa. Đó vừa là năng lượng, thứ vận hành mọi hoạt động kinh tế và đời sống hiện đại, vừa là năng lực hành động của mỗi cá nhân, cộng đồng và quốc gia. Hai khái niệm này, tưởng như tách biệt, lại đang ngày càng gắn bó chặt chẽ trong bối cảnh khủng hoảng khí hậu hiện nay.

Ngày Trái đất không còn là một sự kiện mang tính biểu tượng, mà đã trở thành một phong trào toàn cầu có khả năng định hình chính sách, thúc đẩy đổi mới và lay động nhận thức xã hội. Ảnh: NASA. 

Bức tranh Trái đất trong 10 năm qua

Nhìn vào thực trạng hành tinh, bức tranh Trái đất hiện nay không mấy dễ chịu. Thập kỷ vừa qua là giai đoạn nóng nhất trong lịch sử nhân loại. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như cháy rừng, lũ lụt hay bão lớn xuất hiện dày đặc hơn và gây thiệt hại nặng nề hơn. Đa dạng sinh học suy giảm với tốc độ chưa từng thấy kể từ những đợt tuyệt chủng hàng loạt trong quá khứ. Tuy vậy, giữa những tín hiệu đáng lo ngại ấy vẫn le lói một thực tế khác: khi con người hành động có chủ đích, sự thay đổi là hoàn toàn có thể.

Năng lượng tái tạo đang phát triển với tốc độ vượt xa nhiều dự báo lạc quan trước đây. Điện mặt trời, từng bị coi là đắt đỏ, nay đã trở thành nguồn điện rẻ nhất trong lịch sử. Điện gió cũng đi theo xu hướng tương tự, trong khi công nghệ lưu trữ năng lượng đang dần giải quyết bài toán gián đoạn - điểm yếu từng khiến năng lượng tái tạo bị hoài nghi. Xe điện không còn là lựa chọn mà đã bước vào dòng chảy chính của thị trường. Ở nhiều nơi, các dự án trồng rừng đang hồi sinh những vùng đất đã bị suy thoái.

Nhưng chuyển dịch năng lượng không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là câu chuyện công bằng. Ở nhiều quốc gia đang phát triển, hàng trăm triệu người vẫn chưa có điện ổn định. Nếu “quyền năng của chúng ta” là thông điệp trung tâm, thì năng lượng sạch không thể chỉ là đặc quyền của các nước giàu. Những mô hình như điện mặt trời quy mô nhỏ, điện gió cộng đồng hay các cơ chế tài chính quốc tế đang góp phần thu hẹp khoảng cách này, nhưng tốc độ vẫn cần nhanh hơn rất nhiều.

Song song với năng lượng, Ngày Trái đất 2026 cũng nhấn mạnh đến các hệ sinh thái - nền tảng duy trì sự sống trên hành tinh. Đại dương, rừng, đất ngập nước hay lớp đất màu mỡ không chỉ là tài nguyên, mà là những “hệ thống hỗ trợ sự sống” thiết yếu.

Đại dương hấp thụ khoảng 30% lượng CO₂ do con người thải ra, đóng vai trò như bộ đệm khí hậu quan trọng nhất của Trái đất. Tuy nhiên, nước biển ấm lên, axit hóa và ô nhiễm nhựa đang phá vỡ sự cân bằng này. Các rạn san hô - nơi sinh sống của khoảng 25% loài sinh vật biển - đang bị tẩy trắng với tốc độ chưa từng có, khiến khả năng phục hồi ngày càng thu hẹp.

Trên đất liền, những cánh rừng nhiệt đới ở Amazon, lưu vực Congo hay Đông Nam Á vừa là kho dự trữ carbon khổng lồ, vừa là trung tâm đa dạng sinh học. Việc bảo vệ chúng không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết. Đáng chú ý, ngày càng nhiều quốc gia đã cam kết chấm dứt và đảo ngược nạn phá rừng vào năm 2030. Những cam kết này không tự nhiên xuất hiện, mà là kết quả của nhiều năm áp lực từ xã hội và các phong trào môi trường.

Một yếu tố thường bị đánh giá thấp nhưng lại mang tính quyết định là vai trò của các cộng đồng bản địa. Dù chỉ quản lý hoặc có quyền sử dụng khoảng 25% diện tích đất toàn cầu, họ đang bảo vệ tới 80% đa dạng sinh học trái đất. Tri thức bản địa, được tích lũy qua nhiều thế hệ, đang ngày càng được nhìn nhận như một phần không thể thiếu của chiến lược bảo tồn hiện đại.

Ngày Trái đất được tổ chức vào ngày 22/5 hằng năm. Ảnh: oasisbiosistema.com.

Sức mạnh bắt đầu từ hành động nhỏ

Trong bối cảnh đó, câu hỏi về vai trò của cá nhân trở nên quen thuộc và đôi khi gây tranh cãi. Nhiều ý kiến cho rằng hành động cá nhân không đủ trước những vấn đề mang tính hệ thống. Điều này đúng, nhưng chưa đầy đủ.

Hành động cá nhân không hề nhỏ bé nếu xét ở quy mô tổng thể. Nếu các hộ gia đình chuyển sang sử dụng năng lượng tái tạo, giảm tiêu thụ thịt đỏ và hạn chế di chuyển bằng đường hàng không, lượng phát thải cắt giảm sẽ rất đáng kể. Quan trọng hơn, lựa chọn cá nhân phản ánh giá trị, và chính những giá trị đó sẽ định hình thị trường cũng như chính sách.

Khi người tiêu dùng ưu tiên sản phẩm bền vững, doanh nghiệp sẽ thay đổi. Khi cử tri coi trọng chính sách khí hậu, chính trị gia sẽ phải lắng nghe. Khi cộng đồng cùng lên tiếng về không khí sạch hay nguồn nước an toàn, chính quyền địa phương buộc phải hành động. Nói cách khác, quyền năng cá nhân chính là hạt mầm của quyền năng tập thể.

Từ góc độ thực tiễn, Ngày Trái đất 2026 không chỉ dừng ở lời kêu gọi mà còn gợi mở những hành động cụ thể: Chuyển sang sử dụng điện từ nguồn tái tạo nếu có thể, giảm tiêu thụ thịt bò, ủng hộ các tổ chức bảo tồn địa phương, hay đơn giản là tham gia bỏ phiếu với sự quan tâm đến môi trường. Những hành động nhỏ, khi được nhân rộng, sẽ tạo ra lực đẩy lớn.

Tuy nhiên, những thay đổi mang tính bước ngoặt sẽ không thể chỉ đến từ cá nhân. Chính phủ, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội cần đóng vai trò trung tâm. Những sáng kiến như Thỏa thuận Xanh của Liên minh châu Âu, Đạo luật Giảm lạm phát của Mỹ hay các mục tiêu năng lượng tái tạo của Ấn Độ cho thấy khi có ý chí chính trị, các nền kinh tế lớn hoàn toàn có thể chuyển mình.

Dẫu vậy, vấn đề không chỉ là hành động, mà còn là tốc độ và mức độ tham vọng. Ngay cả khi các cam kết hiện tại được thực hiện đầy đủ, chúng vẫn chưa đủ để giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu dưới 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế vẫn còn đáng kể.

Với doanh nghiệp, áp lực đang dồn vào phát thải chuỗi cung ứng, vốn chiếm tới 70% tổng lượng phát thải. Những cam kết “trung hòa carbon” nếu chỉ dừng ở hoạt động nội bộ sẽ khó tạo ra thay đổi thực chất. Các yêu cầu minh bạch hóa và báo cáo ESG đang dần buộc doanh nghiệp phải nhìn thẳng vào toàn bộ dấu chân carbon của mình.

Trong khi đó, các phong trào do giới trẻ dẫn dắt đang trở thành một trong những lực lượng mạnh mẽ nhất. Từ các cuộc đình công vì khí hậu đến các vụ kiện chính phủ, họ đã biến sự cấp bách đạo đức thành áp lực chính trị cụ thể, góp phần thay đổi cách xã hội nhìn nhận về khủng hoảng môi trường.

Ngày Trái đất 2026 đặt ra một yêu cầu: Nhìn thẳng vào thực tế rằng chúng ta đang sống trong một thời điểm quyết định, nơi các công cụ để hành động đã tồn tại và chúng ta cần có các hành động cụ thể, dứt khoát hơn, 

Minh Hạnh (Tổng hợp từ EcoMatcher, Optimist Daily)