Cổng thông tin quan trắc môi trường

Sự kiện đánh dấu lần đầu tiên, Việt Nam xác định giá carbon, biến quyền phát thải hoặc kết quả giảm phát thải thành loại hàng hóa có giá trị kinh tế. Sàn giao dịch carbon trong nước sẽ là nơi trao đổi, giao dịch tập trung các loại hàng hóa này trên nguyên tắc công bằng, công khai, minh bạch.

Hàng hoá vô hình, giá trị hữu hình

Sàn giao dịch carbon trong nước sẽ vận hành trên cơ sở tận dụng hạ tầng sẵn có của thị trường chứng khoán. Hàng hóa trên sàn carbon là những giá trị vô hình: hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Nếu xem hạn ngạch là giấy phép phát thải được cấp phát trước, thì tín chỉ carbon là kết quả giảm phát thải đã đạt được. Khi hàng hóa carbon đưa vào giao dịch trên sàn có thể xem như đã có sự chứng nhận của cơ quan quản lý nhà nước về đóng góp vào mục tiêu giảm phát thải chung của ngành, của quốc gia.

Có thể hình dung, một nhà máy xi măng được Nhà nước phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính (quyền phát thải) 100.000 tấn CO₂ tương đương (CO2tđ) trong một năm. Nếu doanh nghiệp đầu tư công nghệ mới, sử dụng nhiên liệu sạch hơn và chỉ phát thải 90.000 tấn, phần hạn ngạch còn thừa (10.000 tấn) có thể trở thành hàng hóa để bán cho doanh nghiệp khác.

Trong khi đó, tín chỉ carbon được hình thành từ các dự án tạo ra lượng giảm hoặc hấp thụ phát thải bổ sung. Chẳng hạn, một dự án trồng và phục hồi rừng được cơ quan có thẩm quyền hoặc tiêu chuẩn quốc tế xác nhận đã hấp thụ thêm 50.000 tấn CO₂ so với thời điểm chưa có dự án. Khi được thẩm định và cấp chứng nhận, dự án sẽ được phát hành 50.000 tín chỉ carbon và có thể bán cho các doanh nghiệp có nhu cầu bù trừ phát thải.

Ngược lại, một doanh nghiệp phát thải vượt mức được phân bổ sẽ phải mua thêm hạn ngạch, hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ theo quy định. Sàn giao dịch carbon chính là nơi ghi nhận và bảo đảm các giao dịch này diễn ra minh bạch.

Trong nhiều năm qua, câu chuyện giảm phát thải ở Việt Nam chủ yếu gắn với các quy định hành chính hoặc các chương trình hợp tác quốc tế thì từ ngày 29/6, quá trình này sẽ có thêm một công cụ hoàn toàn mới: cơ chế thị trường.

Bởi thay vì chỉ yêu cầu doanh nghiệp cắt giảm phát thải bằng mệnh lệnh hành chính, sàn giao dịch carbon tạo ra động lực kinh tế. Doanh nghiệp giảm phát thải tốt có thể thu được lợi ích từ phần hạn ngạch dư thừa, các tổ chức phát triển dự án tạo tín chỉ carbon cũng có “đầu ra” ngay trong nước, bên cạnh phương án thông qua các bên trung gian để bán tín chỉ ra nước ngoài. Ngược lại, doanh nghiệp phát thải nhiều sẽ phải cân nhắc giữa việc đầu tư công nghệ sạch hay bỏ thêm chi phí để mua quyền phát thải từ đơn vị khác.

Những ngành dễ giảm phát thải sẽ giảm trước và bán lại quyền phát thải cho các ngành khó cắt giảm hơn. Từ đó, góp phần vào mục tiêu giảm phát thải chung của quốc gia, hướng tới mục tiêu Net Zero với chi phí tối ưu nhất mà vẫn đảm bảo phát triển sản xuất, tăng trưởng bền vững.

Hạ tầng, pháp lý đã sẵn sàng

Theo quy định hiện nay, hệ thống giao dịch hàng hóa carbon được đặt tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), trong khi hệ thống lưu ký và thanh toán do Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) đảm nhiệm. Dữ liệu về hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon được quản lý tập trung trên hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý.

Việc sử dụng hạ tầng thị trường chứng khoán đã vận hành nhiều năm giúp tận dụng ngay những nền tảng công nghệ đã được kiểm chứng về độ an toàn, bảo mật cũng như khả năng xử lý giao dịch tức thì. Nhưng để các hệ thống độc lập có thể liên kết, vận hành thông suốt với nhau không phải việc đơn giản.

Bên mua, bên bán sẽ thỏa thuận trước về giá, khối lượng giao dịch rồi xác nhận thanh toán qua sàn giao dịch carbon. Ảnh: VFS.

Trong nhiều tháng qua, các đơn vị thuộc Bộ Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các đơn vị liên quan là Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Tổng Công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam, Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội liên tục kiểm thử hệ thống, đối soát dữ liệu và xây dựng quy trình xử lý sự cố.

Theo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, đến nay, toàn bộ các điều kiện cần thiết về khuôn khổ pháp lý, quy chế nghiệp vụ, hàng hóa giao dịch, hạ tầng công nghệ thông tin và cơ chế thanh toán đã cơ bản hoàn tất, bảo đảm sẵn sàng đưa sàn giao dịch carbon vào vận hành theo đúng lộ trình.

Trong tháng 5 và tháng 6/2026, các đơn vị đã tổ chức kiểm thử nội bộ và kiểm thử toàn thị trường với sự tham gia của các thành viên liên quan. Kết quả cho thấy, việc kết nối giữa hệ thống đăng ký quốc gia, hệ thống giao dịch và hệ thống lưu ký, thanh toán được thực hiện ổn định; các quy trình nghiệp vụ và trao đổi dữ liệu đáp ứng đầy đủ yêu cầu vận hành thực tế.

Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cũng đã lựa chọn Ngân hàng BIDV thanh toán phục vụ hoạt động của sàn giao dịch carbon trong nước theo quy định tại Nghị định số 29/2026/NĐ-CP, bảo đảm đáp ứng các yêu cầu về năng lực tài chính, kỹ thuật và nghiệp vụ.

Song song với đó, các đơn vị thuộc Bộ Tài chính đã phối hợp tổ chức nhiều hội nghị, hội thảo và chương trình tập huấn nhằm phổ biến quy định pháp luật, quy trình nghiệp vụ và cơ chế vận hành thị trường cho các tổ chức, cá nhân tham gia, góp phần nâng cao nhận thức và bảo đảm sự sẵn sàng của các chủ thể trên thị trường.

Việc khai trương và bắt đầu vận hành Sàn giao dịch carbon trong nước vào ngày 29/6/2026 được xem là dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam.

Khánh Ly